p.w. św. Jakuba w Sandomierzu
 

 



Lekko nachylony, perspektywiczny, czterouskokowy portal, podobnie jak reszta budowli, wykonany jest z czerwonej cegły, niegdyś glazurowanej (być może miała naśladować marmur). Opisywać go, to tak jak opowiadać o muzyce. Żaden opis nie odda tego, co trzeba zobaczyć na własne oczy, stąd tak bogata ikonografia i minimum słów.

Słynna Brama Niebios jest dwudzielna, z trójlistnie zwieńczonymi otworami wejściowymi, nad którymi umieszczono ozdobny pas rozet. W dekoracji wykorzystano motywy roślinne i figuralne, na cegłach widać też zachowane geometryczne ryty. Dostrzec można stylizowane lilie, kiście i wici winogron, czworoliście w okręgu, splecione pierścienie. Są też palmy i palmety, wyraźnie nawiązujące do św. Jakuba z Composteli muszle, ryt przypominający wizerunek miecza na tle kraty, na cokole pod nim lancetowaty liść (czyżby laur?), a w głowicach portalu dwie główki: jedna brodata (filar środkowy - identyfikowana tradycyjnie z Iwonem Odrowążem lub św. Jakubem - grzywka może sugerować tonsurę), druga w otwartej koronie (lewy węgar - rzekomy wizerunek Adelajdy lub Leszka Białego).

Poniżej, tuż nad cokołem, nienajlepiej zachowana mała głowa lwa, z widoczną skłębioną grzywą - to symbol strażnika przybytku. Po środku wyciśnięty w cegle gmerk rzemieślnika w kształcie krzyża tau. Górną część otacza archiwolta z plecionkowym fryzem i charakterystycznym, lewoskrętnym ornamentem sznurowym, powtórzonym symetrycznie na półkolumnach po obu stronach wejścia. Całość sprawia naprawdę urzekające wrażenie.

Nie spotkałam się jeszcze z wyjaśnieniem, dlaczego jedna cegła prawej półkolumienki ma skręt odwrotny. Zdawać by się mogło, że odpowiedź znajduje się na rycinie Władysława Łuszczkiewicza z 1880 roku, na której nie jest to wcale ornament sznurowy, a raczej zygzakowata plecionka, opinająca wałek archiwolty i wewnętrzne laski węgarów (podobna do tej z wrocławskiego opactwa benedyktynów na Ołbinie). Zatem ta właśnie cegła i dwie sąsiednie mogłyby być ułożone prawidłowo. Jednak tej wizji nie potwierdza o 10 lat wcześniejsza grafika Wojciecha Gersona. Na niej z kolei widać wyraźnie ornament torse i odwrotny skręt.
Zbyt wiele sympatii żywię dla prac prof. Łuszczkiewicza, by rozstrzygać, któremu z nich zabrakło rzetelności, jednak to Łuszczkiewicz skarżył się na brak rysowników i chwalił najdokładniejszy widok portalu ogłoszony przez Gersona.

Nie jedyna to tajemnica, jaka czeka na nas przy świętojakubskiej Bramie Niebios. Wojciech Gerson przedstawił też szczegółowo wizerunki obu główek. Pozostaje więc pytanie skąd wzięło się wielokrotnie publikowane czarno-białe zdjęcie trzeciej, rzekomo też pochodzącej z "jakubowego" portalu, maski o nieco egzotycznych rysach?

 

Przyjrzyjmy się z bliska architektonicznym detalom:

 

Ozdobny pas rozet nad otworem wejściowym.

W dekoracji wykorzystano motywy roślinne.

Geometryczne ryty na cegłach.

Stylizowane lilie.

Kiście...

... i wici winogron (w środku muszla św. Jakuba z Composteli).

Czworoliście w okręgu (w środku winne grono) ...

... i bez okręgu.

Splecione pierścienie.

Brodata główka w głowicy portalu (filar środkowy), identyfikowana tradycyjnie z Iwonem Odrowążem lub św. Jakubem (grzywka może sugerować tonsurę).

Główka w otwartej koronie (lewy węgar) - rzekomy wizerunek Adelajdy lub Leszka Białego.

Mała głowa lwa nad cokołem, z widoczną skłębioną grzywą.

Archiwolta z plecionkowym fryzem i charakterystycznym lewoskrętnym ornamentem sznurowym ...

... powtórzonym symetrycznie na półkolumnach po obu stronach wejścia (na fotografii widoczne pozostałości szkliwa ceramicznego).

Ornament sznurowy - jedna cegła prawej półkolumienki ma skręt odwrotny.

Rauty zdobiące krawędzie domku portalowego.

 

Kościół św. Jakuba - portal główny (pomiar ZAP, 1950r.) - źródło: Kalinowski W., Lalik T., Przypkowski T., Rutkowski H., Trawkowski S., Sandomierz, Warszawa 1956, s. 84.

 

Portal główny kościoła św. Jakuba wg rysunku Władysława Łuszczkiewicza z 1881r.

 

Portal główny kościoła św. Jakuba wg rysunku Wojciecha Gersona z 1871 roku.